بلگراد، میزبان آینده اکسپو ۲۰۲۷، این روزها صحنه تقابل دو روایت است: از یک سو، تبلیغات گسترده دولت از «پرش به آینده» با نمایشگاهی که قرار است صربستان را روی نقشه جهان بنشاند؛ از سوی دیگر، خیابانهایی که پس از فاجعه فروپاشی سقف ایستگاه راهآهن نویساد، با اعتراضهای دانشجویی علیه فساد و بیشفافیتی طنینانداز شدهاند. اعلام کنارهگیری قریبالوقوع رئیس جمهور ووچیچ، این پرسش را در ذهن معترضان و تحلیلگران ایجاد کرده که آیا این پایان واقعی قدرت است یا آغاز فصلی جدید با قالبی دیگر، درست در آستانه بزرگترین رویداد جهانی تاریخ معاصر صربستان؟
نمایش شکوه در سایه بحران
صربستان این روزها در آستانه برگزاری یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ خود، یعنی نمایشگاه تخصصی اکسپو ۲۰۲۷ بلگراد، درگیر عمیقترین بحران سیاسی دو دهه اخیر است. نمایشگاهی که از ۱۵ مه تا ۱۵ اوت ۲۰۲۷ ( 25 اردیبهشت لغایت 24 مرداد 1406) با شعار «بازی برای بشریت – ورزش و موسیقی برای همه» برگزار خواهد شد و پیشبینی میشود میزبان ۱۳۸ کشور و حدود چهار میلیون بازدیدکننده باشد .
اما در پسزمینه این رخداد بزرگ بینالمللی، اعتراضهای گسترده و بیسابقهای جریان دارد. جنبشی که ریشه در فاجعه فروپاشی سایبان بتنی ایستگاه راهآهن نویساد در نوامبر ۲۰۲۴ دارد، جایی که ۱۶ نفر جان خود را از دست دادند و این حادثه به نمادی از آنچه معترضان «سوءمدیریت و فساد نظاممند» مینامند، تبدیل شد .
استعفا یا تغییر نقش؟
در تازهترین تحول، الکساندر ووچیچ، رئیسجمهوری صربستان، در تجمع حامیان دولت در روز شنبه ۲۷ ژوئن ( 6 تیر) اعلام کرد که ظرف چند هفته آینده از مقام خود کنارهگیری خواهد کرد تا زمینه برگزاری انتخابات زودهنگام فراهم شود . این اعلامیه در حالی صورت میگیرد که به دلیل محدودیت دورههای ریاستجمهوری، ووچیچ نمیتواند برای سومین بار نامزد شود .
تحلیلگران اما با تردید به این وعده مینگرند و معتقدند او ممکن است برای تصدی سمت نخستوزیری نامزد شود تا همچنان اهرمهای قدرت را در دست داشته باشد . فلوریان بیبر، استاد دانشگاه گراتس، در این باره به رویترز گفت: «ووچیچ در گذشته چندین بار اعلام کرده که قصد کنارهگیری از سیاست را دارد، اما همواره به دنبال حفظ قدرت بوده است» .
اکسپو بلگراد؛ ابزار تبلیغاتی یا جهش توسعه؟
دولت صربستان از اکسپو ۲۰۲۷ بهعنوان «موتور توسعه» یاد میکند که قرار است زیرساختهای جدید، رونق گردشگری و اشتغال را بهارمغان آورد . وزیر دارایی صربستان حتی وعده داده که موفقیت این نمایشگاه برای افزایش حقوق و مستمریها «بسیار مهم» خواهد بود . تاکنون رقمی معادل ۳.۸ میلیون یورو صرف تبلیغات اکسپو شده و قراردادهای بازاریابی به ارزش ۱۵.۵ میلیون یورو با شرکتهای تبلیغاتی بسته شده است . همچنین جکی چان، یوسین بولت و لین دان، ستارگان جهانی ورزش و سینما، بهعنوان سفیران این رویداد معرفی شدهاند .
با این حال، منتقدان معتقدند که ووچیچ و حزبش از اکسپو برای «خودنمایی سیاسی» در برابر اعتراضات استفاده میکنند . گالینا اوگنیانوف، استاد دانشگاه بلگراد، در این باره میگوید: «اگر از این زاویه نگاه کنیم، قطعاً این رویداد بخشی از کارزار سیاسی رژیم فعلی است» .
نگرانیها از فساد و بیشفافیتی
نکته مهمتر اما به نحوه اجرای این پروژه غولپیکر برمیگردد. دولت صربستان برای ساخت وسازهای اکسپو، قوانین ویژهای تصویب کرده که مثل پروژه جنجالی «بلگراد آن د واتر» (مجموعهای از برجهای لوکس کنار رودخانه)، این پروژه را از بسیاری از مقررات معمول ساختمانسازی و مناقصه معاف کرده است. عملاً یعنی شرکتهای مجری کار، نیازی به رقابت در فضای آزاد و شفاف ندارند و قراردادها خارج از نظارتهای عادی بسته میشود.
ائتلافی از سازمانهای غیردولتی صربستان، هشداری رسمی به دفتر بینالمللی نمایشگاهها (BIE) ارسال کرده و در آن از «نقض نظاممند قانون، فساد و خطرات امنیتی» مرتبط با اکسپو سخن گفتهاند . در این نامه آمده است: «شواهد ارائهشده، نمونهای کلاسیک از تصرف دولت توسط گروههای خاص است» . بودجه اولیه این پروژه از یک میلیارد یورو به ۱۸ میلیارد یورو ( بودجه کل برنامه سرمایهگذاری ملی صربستان تا سال 2027) افزایش یافته و قانون ویژه اجازه میدهد عملیات ساختمانی تا دو سال بدون دریافت مجوزهای لازم انجام شود .
واکنش اروپا و چالشهای پیش رو
اتحادیه اروپا که صربستان نامزد عضویت در آن است، نسبت به وضعیت حاکمیت قانون، آزادی رسانهها و شفافیت در این کشور ابراز نگرانی کرده است . در شاخص آزادی مطبوعات ۲۰۲۶، صربستان در رتبه ۱۰۴ از ۱۸۰ قرار دارد که پایینترین رتبه این کشور تاکنون محسوب میشود .
حزب چپ آلمان (Die Linke) از دولت فدرال این کشور بهخاطر مشارکت بدون قید و شرط در اکسپو بلگراد بهشدت انتقاد کرده و آن را بهمنزله مشروعیتبخشی بینالمللی به نظامی میداند که زمینهساز فساد و تضعیف حاکمیت قانون شده است . گوکای آکبولوت، نماینده این حزب، در گفتوگو با دویچه وله گفت: «مشارکت در اکسپو نباید بدون قید و شرط باشد… با مشارکت منفعلانه، آلمان عملاً نظامی را مشروعیت میبخشد که فساد را ممکن میسازد» .
با این وجود، کشورهای اروپایی از جمله فرانسه، آلمان، ایتالیا و یونان مشارکت خود در این رویداد را تأیید کردهاند .
آینده مبهم
صربستان در آستانه دو رویداد بزرگ قرار دارد: میزبانی اکسپو ۲۰۲۷ و احتمالاً تغییر در رأس قدرت. اینکه آیا ووچیچ واقعاً کنار میرود یا با نقشی جدید بازمیگردد، و آیا اکسپو به جهشی برای توسعه تبدیل میشود یا نمادی دیگر از بیشفافیتی، پرسشهایی است که پاسخ آنها در ماههای آینده مشخص خواهد شد. آنچه مسلم است، این است که موفقیت اکسپو نه فقط در شکوه افتتاحیه آن در ۱۵ مه ۲۰۲۷، بلکه در نحوه استفاده از زیرساختهای ایجادشده در سالهای پس از آن سنجیده خواهد شد .
